23 november 2002 - Wouter van Dieren Zeester legt het af tegen politieke correctheid Wie nog maar tien jaar geleden een hengeltje uitgooide onder de Waddendijk had altijd meteen beet. Liet je één tij over een zogenaamd botwand of stootjes spoelen, dan ving je geheid meteen vol, meestal met bot, maar soms ook schar en zeepaling. Het diepe water van de eilander havens was zo helder dat je visbroed, zeeanemonen, krabben, kwallen en zeesterren meters diep beneden de kade kon zien. Vandaag de dag is dat alles weg. Onder diezelfde dijk wemelt het nu van een invasieve exoot, de Japanse oester, een reuzenschelp die ook een agressieve bruinwier heeft meegenomen. Oorzaak: uitgezet in de Zeeuwse wateren door de oesterkwekers, en toen naar het noorden geëmigreerd. Het zijn er miljoenen. En het water is troebel. Droogvallende platen en de uitgestrekte nieuwe aanlandingen, zoals de Koffieboonplaat bij het Amelander Gat, zijn vreemd genoeg zanderig, terwijl ze onder een laag slib zouden moeten liggen, voorwaarde voor een gezonde waddenvoedselketen. Ondertussen gaan de eidereenden massaal dood, verdwijnen de kanoetstrandlopers, moeten de grote sterns van Griend naar de Noordzee om daar op zandspiering te foerageren en laten de kokkelvissers woestijnstroken achter. Terwijl de mosselpercelen steeds groter werden, nam de mosselvoedselvoorraad voor de vogelstand af. Desgevraagd zegt wethouder De Haan van Terschelling: 'We begrijpen er niets meer van, wat is er in godsnaam aan de hand?' Het antwoord is: de wadden gaan eraan, de voedselketen is er volledig in de war. In 1994 sprak een delegatie van grote groene organisaties met het kabinet over deze ecologische catastrofe en de plannen voor gaswinning. 'Als er dan toch zo nodig geboord moet worden, dan schuin vanaf de wal, met de hand aan de kraan', was de stellingname. In Den Haag begon het idee van een koppeling te rijpen: zet een deel van de aardgasbaten in om de achteruitgang van het waddenmilieu te stoppen. Ten tijde van de dreigende kabinetscrisis over gasboren in de Waddenzee (november/december 1999) is er overleg tussen Economische Zaken en Financiën hierover een uniek voorstel gedaan, maar dat heeft de Kamer niet eens bereikt, de doofpot stond op de gang. Minister Pronk van Milieu liet de interne notitie in de papierversnipperaar verdwijnen. In 1999 verscheen de Integrale Studie Bodemdaling van Alterra. De kern daarvan is het begrip dynamiek: de Waddenzee bestaat nu zo'n duizend jaar, en in die tijd is er circa twintig meter sediment aangegroeid. Binnen deze constante gaat de sedimentatie in allerlei variaties van tijd en plaats eeuwig door. Gaswinning kost lokaal tien tot twintig centimeter, dus dat verlies is in een paar jaar gecompenseerd. De enige reactie van de ministers was dat er veel nieuw onderzoek nodig zou zijn naar bodemdaling. Aldoende werden maatregelen om de schreeuwende achteruitgang van de waddenvoedselketen te stoppen, weggestopt achter politieke correctheid om vooral niet aan het gas te komen. De Wadden Advies Raad (WAR) heeft in 2001 gepleit voor een onderzoekspanel, fondsen, en een maatschappelijk debat over de scheefstand tussen kokkels, mosselen en gaswinning – alles afgewezen. In de 22 jaar van zijn bestaan werd deze voortreffelijke raad, onder voorzitterschap van oud-staatssecretaris en nu burgemeester van Leek, Siepie de Jong, welgeteld één keer gehoord door een minister, Hans Wijers. Ondertussen bouwt men wel de ene excuusstructuur na de andere op. Wie beroepshalve met de wadden bezig is kan deelnemen aan zo'n vijftig adviesraden, commissies, noem maar op. Momenteel loopt de slepende derde PKB Waddenzee, een procedureel circus dat honderden ambtenaren bezighoudt maar welbeschouwd niets nieuws oplevert. Wat moet je ook anders dan overschrijven van vorige nota's als de kern van de ellende politiek onbespreekbaar is? Tot voor enkele jaren werd er hooggekwalificeerd onderzoek gedaan naar de ecologie van het estuarium met data-tijdreeksen die vele decennia bestrijken. Maar de tijdgeest heeft ook deze fundamenten aangetast. De betrokken instituten, NIOZ, RIVO en Alterra, werden geprivatiseerd, en ze vechten nu om klanten en hun bestaan. Het programma EVA II (Evaluatieprogramma Schelpdiervisserij 1999 - 2003) is onvoldoende omdat niet is voorzien in koppelingen met de fundamentele kwestie die aan de orde zijn. De WAR heeft dit zien aankomen en erop gewezen hoe onverenigbaar het is om een werelderfgoed als de Waddenzee (Vogelrichtlijn, Habitatrichtlijn, Conventie van Ramsar) niet te voorzien van een ijzersterke onderzoeksbasis. Ook de energiewereld heeft het laten afweten. Al in 1980 werd door de milieu- en energiekritiek de vraag gesteld waarom men zo nodig de kleine gasvelden wilde exploiteren als de grote gasvoorraad voor een grijpstuiver wordt verkwanseld. Het toenmalige uitgangspunt van het beleid, dat het aardgas spoedig zou worden vervangen door de schittering van de kernenergie, werd door serieuze critici van tafel geveegd, maar het beleid is nooit echt bijgesteld. De vraag hangt nog steeds in de lucht en is zelfs actueler geworden door de beangstigende gevolgen van de klimaatsverandering, die de Waddenzee zwaar kunnen treffen. De financiële uitruil was al helemaal onbespreekbaar, want daarin voorzag het herenakkoord tussen overheid en energiemaatschappijen nu eenmaal niet. Het begrip 'license to produce' was destijds onbekend: de noodzaak om industriële activiteiten maatschappelijk te verantwoorden, bijvoorbeeld door gasbaten uit de wadden ten goede te laten komen aan de wadden zelf of, zoals door Hans Alders onlangs is voorgesteld, aan klimaatonderzoek, zeespiegelstijgingskwesties of duurzame energiebronnen. De huidige structuren van politieke correctheid, overmatig overleg, topzware maar lamme beleidsvorming, onderzoekszwakte en onbeantwoorde kernvragen zullen niet leiden tot de snelle en onderbouwde beslissingen die nodig zijn. Het kabinet moet daarom een zware onafhankelijke commissie benoemen (vergelijk de commissie-Betuwelijn) die binnen een half jaar met aanbevelingen komt om de beschreven situatie drastisch anders aan te pakken. Anders is het spoedig gedaan met de Waddenzee. Terug